(Straatnieuws) 

Altijd oog voor de kwetsbare medemens. Dat is wat Arre Zuurmond (67), oud-regeringscommissaris Informatiehuishouding en oud-ombudsman van Amsterdam, nog steeds tekent. Ter afsluiting van zijn regeringscommissariaat schreef hij het boek ‘Dwars door de orde’, waarin hij onder meer pleit voor slimme inzet van technologieën en een Professional Bevrijdingsfront. Meer maatwerk en praktischere oplossingen. Daar zullen veel daklozen baat bij hebben.

Tekst Astrid van Unen

Geen klokkenluider, wel een dwarsligger. Zo wordt Zuurmond soms ervaren, ook toen hij nog Ombudsman in Amsterdam was. “Vraagstukken als dakloosheid worden door beleidsmakers vaak eenzijdig bekeken. Ik heb geprobeerd te laten zien dat bepaalde regels tot veel dakloosheid leiden. Met name de kostendelersnorm. Als je van een uitkering leeft en je hebt een neef die even nergens kan slapen, dan kun je hem geen bed bieden, omdat je anders je uitkering kunt kwijtraken. Door die norm hebben heel veel mensen de deur dichtgegooid voor anderen die daar eventueel een tijdje zouden kunnen slapen. Dat leidt tot dakloosheid.” Daar moet je dwars voor kijken, zegt Zuurmond. “Niet naar het vraagstuk van dakloosheid zelf kijken, maar naar de vraag: welke wetten veroorzaken die dakloosheid? Dat zit dan in die kostendelersnorm, maar ook de Huurwet helpt niet mee, want na een jaar bouwt de huurder rechten op.”

In de tijd dat Zuurmond Ombudsman van Amsterdam was, verzon hij daarom Onder de Pannen, een organisatie die kamers regelt voor (tijdelijke) daklozen om te voorkomen dat ze verder afglijden. Mocht iemand een huurwoning hebben, dan vraagt de organisatie aan de woningbouwvereniging toestemming. En de organisatie heeft afspraken met gemeenten en uitkeringsinstanties waardoor iemand (indien van toepassing) niet gekort wordt op uitkeringen en/of toeslagen. Inmiddels is Onder de Pannen in zo’n vijftien gemeenten actief.

“We hebben nu drie- tot vierhonderd mensen geholpen via Onder de Pannen”, vertelt Zuurmond. “De gastheer of -vrouw houdt er zo’n 225 euro per maand aan over. Zit je in de bijstand, dan heb je vaak maar zestig tot zeventig euro per week te besteden. Dus die 225 is bijna een verdubbeling van dat besteedbaar inkomen. Dat is hartstikke goed.”

Het zijn deze onderwerpen waar hij aandacht voor vraagt en dat wordt niet altijd gewaardeerd. “Beleidsmakers roepen al snel dat die ideeën niet kunnen en niet mogen. Onwil om er de schouders onder te zetten, want het staat dwars op het denken. Bestuurders zijn vaak veel enthousiaster, daarom is Onder de Pannen nu al in twaalf regio’s actief. Ik zou willen dat elke gemeente dit doet. Dat ze dit idee combineren met bijvoorbeeld de Binnenslapers in Rotterdam en de kostendelersnorm schrappen. Hiermee zou je misschien wel de helft van het daklozenprobleem oplossen.”

Zuurmond vertelt over de allereerste persoon die ze plaatsten bij Onder de Pannen. Het was een dakloze jongen met Marokkaanse roots van een jaar of dertig. De vrouw bij wie hij een kamer kreeg, was een beetje teleurgesteld, want die jongen schaamde zich voor zijn dakloosheid en bleef veel op z’n kamer. Zij had gehoopt dat ze vaker samen zouden eten en dat ze af en toe kon babbelen met hem. “Maar hij kreeg een adres, waardoor hij z’n zorgverzekering kon herstellen. De schade aan z’n benen kon nu in het ziekenhuis worden opgelost. Hij kon elke dag douchen en kreeg schone kleren. Z’n haar zat weer netjes en na vier maanden was hij zo uitgerust en hersteld dat hij weer een baan vond. Terwijl hij daarvoor drie jaar in een nachtopvang had moeten slapen en eigenlijk alleen maar achteruit was gegaan.”

Dakloosheid leidt ook tot afglijden, stelt hij. “Hoe eerder je dakloosheid voorkomt, hoe groter de kans op volledig herstel. Als je jaren op straat slaapt, krijgt je ptss, wonden die niet verzorgd worden, je sociale netwerk gaat kapot, je krijgt boetes en schulden.” Het gaat van kwaad naar erger. In Amsterdam hielp hij een keer een dakloze jongen aan een tijdelijke woning. Na een week kwam hij terug en zei: ‘Ik word gek, ik krijg allemaal brieven van schuldeisers.’ Zuurmond hielp hem bij het saneren van zijn schulden. “Wat ik heel triest vond, is dat de schuldeisers hem wel wisten te vinden, maar de hulpverleners niet. Alle incassobureaus hebben toegang tot de Basisregistratie Personen (BRP) en krijgen bericht als iemand opduikt van wie ze schulden moeten innen. Dat is niet vreemd, want zo werkt het systeem. Maar het is moreel verkeerd. We hebben niet geregeld dat hulpinstanties zelf proactief achter iemand aangaan.”

Zijn boek ‘Dwars door de orde’, vorig jaar gepubliceerd, is goed ontvangen in Den Haag. Hij pleit hierin niet alleen voor een overheid die naast de burger staat in plaats van boven, maar ook voor meer zelfregie via slimme technologieën. Goede technologie kan ook helpen bij fraudebestrijding, handhaving en het aanpakken van ondermijning. En de inzet van technologie kan zorgen voor een goed functionerend ambtenarenapparaat met minder ambtenaren en dus een kleinere overheid.

Je stelt een Professional Bevrijdings Front voor. Wat zou dit voor daklozen betekenen?

“Daklozen komen in aanraking met verschillende professionals. Dat kunnen boa’s en agenten zijn, maar ook iemand van de schuldhulpverlening of iemand van de zorgverzekering. In al die contacten zullen ze nu tegen bepaalde regels aanlopen waardoor ze niet geholpen kunnen worden. Een van de meest simpele is: ‘U heeft geen adres, dus u krijgt geen zorgverzekering.’ Ze kunnen dan ook niet door schuldhulpverlening worden geholpen. Als die professionals veel meer ruimte hebben, kunnen ze effectiever optreden.

Zuurmond pleit in dit verband altijd voor drie zaken die in elke wet zouden moeten zitten: coulance, hardheidsclausule en discretionaire ruimte. “Met coulance bedoel ik dat een professional bijvoorbeeld kan beslissen iemands bijstandsaanvraag toch te behandelen, ook al komt die een dag te laat. Wat betreft de hardheidsclausule: als een bepaalde regel onnodig hard uitpakt naar één individu, dan mag je afwijken van die regel. En discretionaire ruimte betekent dat iemand de vrijheid krijgt om zelfstandig beslissingen te nemen om maatwerk te leveren. Professionals hebben deze drie zaken niet meer, waardoor ze eigenlijk geen professionals meer zijn, maar meer bureaucraten.”

Ooit sprak hij straatarts Michelle van Tongerloo, die vertelde dat ze voor een bepaald gezin vanwege gezondheidsproblemen een warmtetoeslag wilde regelen. “Ze had vijf uur nodig om dit voor elkaar te krijgen, om de juiste formulieren te pakken te krijgen en die in te vullen. Van Tongerloo is professional, zij helpt deze doelgroep en dan is ze uren kwijt vanwege die papieren rompslomp. Dat wil je niet. Dus zo’n professionals bevrijdingsfront kan daar naar kijken en zorgen dat de professionals meer tijd overhouden voor de inhoud van hun werk.”

[In kader]

‘Onze morele plicht’

De overheid zo laten werken dat zij voor burgers en gemeenschappen steeds een steun in de rug is in plaats van dwarsboomt of zelfs schaadt. Dat is de intentie van alle adviezen in het boek ‘Dwars door de orde’ van Arre Zuurmond. Hij schreef het ter afsluiting van zijn functie van Regeringscommissaris Informatiehuishouding. Columnist Kustav Bessems schreef een boeiend voorwoord, waarin hij onder meer wijst op de starheid van de bureaucratie. ‘Zelfs de blije strijder Arre Zuurmond kan weleens gefrustreerd raken’, schrijft Bessems. ‘Over de uitwassen waardoor de zorg slechter is dan zij kan zijn, waardoor de straten onveiliger zijn dan zij hoeven te zijn, waardoor kinderen minder leren op school dan waar zij recht op hebben. Zelfs hij ervaart het zichzelf in stand houdende systeem van de bureaucratie als gekmakend wanneer hij ziet hoeveel gegevens niet aankomen waar ze moeten zijn en hoeveel tijd professionals moeten verspillen aan onnodige rompslomp.’

Zuurmond doet prachtige aanbevelingen die tot een goed geoliede overheid kunnen leiden. Zoals: ‘Burgers hebben het recht om eigen informatieverzamelingen aan te leggen en ze moeten daarin gefaciliteerd worden. Daarnaast moeten zij betrokken worden bij de aanleg van informatieverzamelingen door de overheid.’

Voor kwetsbare medemensen, die veelvuldig met professionals te maken hebben, is deze aanbeveling een grote hulp: ‘Zet de dienstverleningsrelatie tussen de burger en de uitvoerend professional centraal en faciliteer die professional zodanig dat hij kan excelleren in die dienstverlening aan de burger.’

In het nawoord van zijn boek verwijst Zuurmond naar zijn ouders. De wijsheid van zijn moeder: ‘Deugt het niet, doe er wat aan. Durf de macht tegen te spreken.’ Als zoon van een dominee kan hij het niet laten: ‘Ik blijf prediken voor die betere overheid. Omdat ik denk dat het in deze tijden vol antidemocratische tendensen meer dan ooit nodig is. Blijven vechten. Hoopvol blijven, dat is onze morele plicht.’

‘Dwars door de orde’ is gratis te downloaden via https://dwarsdoordeorde.nl.

[einde kader]